Well-spoken verses — timeless aphorisms from Sanskrit literature on virtue, knowledge, and the art of living.
అంగేన గాత్రం నయనేన వక్త్రం న్యాయేన రాజ్యం లవణేన భోజ్యం । ధర్మేణ హీనం ఖలు జీవితం చ న రాజతే చంద్రమసా వినా నిశా ॥
శరీరానికి శోభ అంగాల వలన, ముఖానికి శోభ నేత్రాల వలన, రాజ్యానికి న్యాయం వలన, భోజనానికి ఉప్పు వలన కలుగుతుంది. నిజంగా, ధర్మం లేని జీవితం ప్రకాశించదు, చంద్రుడు లేని రాత్రి వలె.
అకస్మాద్ద్వేష్టి యో భక్తమ్ ఆజన్మపరిసేవితమ్ । న వ్యఞ్జనే రుచిర్యస్య త్యాజ్యో నృప ఇవాతురః ॥
పుట్టినప్పటి నుండి సేవ చేసిన భక్తుడిని హఠాత్తుగా ద్వేషించేవాడు, ఆహారంలో రుచి కోల్పోయిన రోగిలాగా, అలాంటి రాజును వదిలేయాలి.
అకారణం వ్యాకరణం తన్త్రీశబ్దోఽప్యకారణమ్ । అకారణం త్రయో వేదాస్తణ్డులాస్తత్ర కారణమ్ ॥
వ్యాకరణం అనవసరం, సంగీతం అనవసరం, వేదాలు కూడా అనవసరం. ఆకలితో ఉన్నవాడికి కావాల్సింది ఒక్క అన్నం మాత్రమే.
అకిఞ్చనత్వం రాజ్యం చ తులయా సమతోలయత్ । అకిఞ్చనత్వమధికం రాజ్యాదపి జితాత్మనః ॥
తన మనసును తాను జయించగలిగిన వాడికి, కోట్లు ఉన్న రాజ్యం కంటే ఏమీ లేని పేదరికమే మేలు. ఎందుకంటే అందులోనే నిజమైన శాంతి ఉంది.
అకృతప్రేమైవ వరం న పునః సఞ్జాతవిఘటితప్రేమా । ఉద్ధృతనయనస్తామ్యతి యథా హి న తథేహ జాతాన్ధః ॥
ప్రేమ పుట్టకుండా ఉండటమే మేలు, పుట్టి విచ్ఛిన్నమైన ప్రేమ కంటే, కళ్ళు పీకబడిన వాడు బాధపడినంతగా పుట్టుగుడ్డివాడు బాధపడడు.
అగ్నిః శేషం ఋణం శేషం శత్రుశేషం తథైవ చ । పునః పునః ప్రవర్ధేత తస్మాత్ శేషం న కారయేత్ ॥
అగ్ని శేషం, అప్పు శేషం, శత్రు శేషం, ఇవి మళ్ళీ మళ్ళీ పెరుగుతాయి. కాబట్టి వాటిని ఎప్పుడూ మిగల్చకూడదు.
అఙ్గణవేదీ వసుధా కుల్యా జలధిః స్థలీ చ పాతాలమ్ । వాల్మీకశ్చ సుమేరుః కృతప్రతిజ్ఞస్య ధీరస్య ॥
దృఢంగా నిర్ణయించుకున్న ధీరుడికి, విశాల భూమి ప్రాంగణం అంత; సముద్రం చిన్న కాలువ అంత; పాతాళం నేలముక్క అంత; సుమేరు పర్వతం పుట్ట అంత మాత్రమే అనిపిస్తుంది. నిర్ణయానికి కట్టుబడినవాడికి ఏ అడ్డంకీ పెద్దది కాదు.
అజ్ఞః సుఖమారాధ్యః సుఖతరమారాధ్యతే విశేషజ్ఞః । జ్ఞానలవదుర్విదగ్ధం బ్రహ్మాపి నరం న రఞ్జయతి ॥
అజ్ఞానిని సులభంగా ఒప్పించవచ్చు; నిపుణుడిని మరింత సులభంగా ఒప్పించవచ్చు. కానీ అర్ధజ్ఞానం గలవాడిని బ్రహ్మ కూడా సంతృప్తి పరచలేడు.
అజ్ఞశ్చాశ్రద్దధానశ్చ సంశయాత్మా వినశ్యతి । నాయం లోకోఽస్తి న పరో న సుఖం సంశయాత్మనః ॥
అజ్ఞాని, శ్రద్ధ లేనివాడు, సందేహాత్మ, వీరు నశిస్తారు. సందేహాత్మకు ఈ లోకం లేదు, పరలోకం లేదు, సుఖం లేదు.
అతితృష్ణా న కర్తవ్యా తృష్ణాం నైవ పరిత్యజేత్ । శనైః శనైశ్చ భోక్తవ్యం స్వయం విత్తముపార్జితమ్ ॥
అత్యాశ పడకూడదు; కానీ కోరికలను పూర్తిగా వదిలేయడమూ సరికాదు. తాను సంపాదించిన దాన్ని మెల్లమెల్లగా, పొదుపుగా అనుభవించడమే సరైన దారి.
అతిపరిచయాదవజ్ఞా సన్తతగమనాత్ అనాదరో భవతి । మలయే భిల్లపురన్ధ్రీ చన్దనతరుకాష్ఠమ్ ఇన్ధనం కురుతే ॥
అతి పరిచయం వల్ల అవమానం, మళ్ళీ మళ్ళీ వెళ్ళడం వల్ల అనాదరం. మలయ పర్వతంలో ఆదివాసీ స్త్రీలు చందనపు కట్టెను వంట చెరుకుగా వాడతారు.
అత్యాహారః ప్రయాసశ్చ ప్రజల్పో నియమాగ్రహః | జనసఙ్గశ్చ లౌల్యం చ షడ్భిర్భక్తిర్వినశ్యతి ||
ఆరు అలవాట్లు భక్తిని నాశనం చేస్తాయి: మితిమీరిన తినడం, అతిగా శ్రమించడం, విరామం లేకుండా మాట్లాడటం, నియమాలను పట్టుకు వేళ్ళాడడం, చెడ్డ సాంగత్యం, మనసు చంచలంగా ఉండడం. ఈ ఆరు ఉన్నచోట భక్తి నిలవదు.
అద్యాపి దుర్నివారం స్తుతికన్యా వహతి నామ కౌమారమ్ । సద్భ్యో న రోచతే సా అసన్తః అపి అస్యై న రోచన్తే ॥
ఇప్పటికీ 'స్తుతి' అను కన్య అన్యాత్వాన్ని నిర్వీరామంగా ధరిస్తుంది. సత్పురుషులకు ఇమే నచ్చదు (వారికి ప్రశంస ఇష్టం లేదు), ఇమెకు దుష్టులకు నచ్చదు (వారిని ఎవరూ స్తుతించరు).
అధమా ధనమిచ్ఛన్తి ధనం మానం చ మధ్యమాః । ఉత్తమా మానమిచ్ఛన్తి మానో హి మహతాం ధనమ్ ॥
కింది స్థాయి వారు ధనం మాత్రమే కావాలనుకుంటారు; మధ్యమ స్థాయి వారు ధనం పాటు గౌరవం కూడా కోరుతారు; ఉత్తముడు గౌరవం మాత్రమే కోరుతాడు. మహానుభావులకు గౌరవమే అసలైన సంపద.
అధిష్ఠానం తథా కర్తా కరణం చ పృథగ్విధమ్ । వివిధాశ్చ పృథక్చేష్టా దైవం చైవాత్ర పఞ్చమమ్ ॥
కర్మకు ఆధారం, కర్త, వివిధ సాధనాలు, రకరకాల ప్రయత్నాలు, ఐదవదిగా దైవం, ఇవి కర్మకు ఐదు కారణాలు.
అనారమ్భో హి కార్యాణాం ప్రథమం బుద్ధిలక్షణమ్ । ప్రారబ్ధస్యాన్తగమనం ద్వితీయం బుద్ధిలక్షణమ్ ॥
శక్తికి మించిన కార్యాలను ఆరంభించకపోవడం బుద్ధి యొక్క మొదటి లక్షణం. ఆరంభించిన కార్యాన్ని చివరి వరకు తీసుకెళ్ళడం బుద్ధి యొక్క రెండవ లక్షణం.
అనాహూతః ప్రవిశతి అపృష్టో బహు భాషతే । అవిశ్వస్తే విశ్వసితి మూఢచేతా నరాధమః ॥
పిలవకుండా లోపలికి వచ్చేవాడు, అడగకుండా మాట్లాడేవాడు, నమ్మకం లేని వాడిని నమ్మేవాడు, ఇటువంటి మొద్దు మనస్సు వాడు నరాధముడు. (విదుర నీతి)
అన్నదానం పరం దానం విద్యాదానమతః పరమ్ । అన్నేన క్షణికా తృప్తిః యావజ్జీవం చ విద్యయా ॥
అన్నదానం గొప్ప దానం, కానీ విద్యాదానం అంతకంటే గొప్పది. ఆహారంతో క్షణిక తృప్తి, విద్యతో జీవితకాలం తృప్తి.
అపి స్వర్ణమయీ లంకా న మే రోచతే లక్ష్మణ । జననీ జన్మభూమిశ్చ స్వర్గాదపి గరీయసీ ॥
ఓ లక్ష్మణా! ఈ బంగారు లంక నాకు రుచించదు. జననీ జన్మభూమి స్వర్గం కంటే గొప్పవి.
అపూర్వః కోఽపి కోశోఽయం విద్యతే తవ భారతి । వ్యయతో వృద్ధిమాయాతి క్షయమాయాతి సఞ్చయాత్ ॥
ఓ భారతి (సరస్వతీ దేవి)! నీ ఈ కోశం అపూర్వమైనది: ఖర్చు చేస్తే పెరుగుతుంది; నిలువ చేస్తే తరిగిపోతుంది.