महाभारतम्

ఆహారనిద్రాభయమైథునం చ
సామాన్యమేతత్ పశుభిర్నరాణామ్ ।
ధర్మో హి తేషామధికో విశేషః
ధర్మేణ హీనాః పశుభిః సమానాః ॥

తినడం, పడుకోవడం, భయపడటం, పిల్లల్ని కనడం... ఇవి జంతువులు కూడా చేస్తాయి. కానీ ఏది ధర్మం, ఏది అధర్మం అని వివేచించే శక్తి ఉంటేనే మనం మనుషులం. అది లేకపోతే మనకీ వాటికీ తేడా లేదు.

ధారణాత్ ధర్మ ఇత్యాహుః
ధర్మో ధారయతి ప్రజాః ।
యః స్యాత్ ధారణసంయుక్తః
స ధర్మ ఇతి నిశ్చయః ॥

ఏది ఒకటిగా నిలబెడుతుందో అదే ధర్మం అని అంటారు. ధర్మం ప్రజలను ధరిస్తుంది. ఏది ఐక్యపరచే శక్తి కలిగి ఉంటుందో అదే నిశ్చయంగా ధర్మం.

ఉత్థానేనామృతం లబ్ధముత్థానేనాసురా హతాః ।
ఉత్థానేన మహేన్ద్రేణ శ్రైష్ఠ్యం ప్రాప్తం దివీహ చ ॥

కృషి వల్లనే దేవతలు అమృతాన్ని పొందారు, కృషి వల్లనే రాక్షసులు సంహరించబడ్డారు, కృషి వల్లనే ఇంద్రుడు స్వర్గంలో, భూమిపై శ్రేష్ఠత్వాన్ని పొందాడు.

పరైః పరిభవే ప్రాప్తే వయం పఞ్చోత్తరం శతమ్ ।
పరస్పరవిరోధే తు వయం పఞ్చ శతం తు తే ॥

బయటివారి అవమానం ఎదురైనప్పుడు మనం నూట ఐదుగురమి. కానీ పరస్పర విరోధంలో మనం ఐదుగురం, వారు నూరు.

ఉదయే సవితా రక్తో రక్తశ్చాస్తమయే తథా ।
సమ్పత్తౌ చ విపత్తౌ చ మహతామేకరూపతా ॥

సూర్యుడు ఉదయంలోనూ అస్తమయంలోనూ ఎరుపుగానే ఉంటాడు. సంపత్తిలోనూ విపత్తిలోనూ గొప్పవారి రూపం ఒకటే.

యస్మిన్యథా వర్తతే యో మనుష్యః
తస్మింస్తథా వర్తితవ్యం స ధర్మః ।
మాయాచారో మాయాయా వర్తితవ్యః
సాధ్వాచారః సాధునా ప్రత్యుదేయః ॥

ఏ మనుష్యుడు ఎవరితో ఎలా వ్యవహరిస్తాడో, వారితో అలాగే వ్యవహరించాలి — అదే ధర్మం. మోసంతో నడుచుకునేవాడిని మోసంతో, మంచితనంతో నడుచుకునేవాడిని మంచితనంతో ఎదుర్కోవాలి.

అహన్యహని భూతాని
గచ్ఛన్తి యమాలయమ్ ।
శేషాః స్థావరమిచ్ఛన్తి
కిమాశ్చర్యమతః పరమ్ ॥

ప్రతిదినం ప్రాణులు యమలోకానికి వెళ్తున్నారు. మిగిలినవారు మాత్రం శాశ్వతంగా ఉండాలని కోరుకుంటారు. దీని కంటె గొప్ప ఆశ్చర్యం ఏముంది?

ధర్మం యో బాధతే ధర్మో 
న స ధర్మః కుధర్మకః ।
అవిరోధాత్తు యో ధర్మః 
స ధర్మః సత్యవిక్రమ ॥

ఓ సత్యవిక్రమా! ఏ ధర్మం మరొక ధర్మానికి విఘాతం కలిగిస్తుందో అది ధర్మం కాదు — అది కుధర్మం. ఇతరుల ధర్మానికి విరోధం లేనిదే నిజమైన ధర్మం.

ధారణాద్ధర్మమిత్యాహు
ర్ధర్మో ధారయతి ప్రజాః ।
యత్స్యాద్ధారణసంయుక్తం
స ధర్మ ఇతి నిశ్చయః ॥

ధరించుట వలన దీనిని ధర్మం అంటారు — ధర్మం ప్రజలను ధరిస్తుంది. ఏది ధారణ శక్తితో కూడుకున్నదో అదే నిశ్చయంగా ధర్మం.

సంగచ్ఛధ్వం సంవదధ్వం సం వో మనాంసి జానతామ్ ।
దేవా భాగం యథా పూర్వే సంజానానా ఉపాసతే ॥

కలిసి నడవండి, కలిసి మాట్లాడండి, ఒకరి మనసులను ఒకరు తెలుసుకోండి. పూర్వం దేవతలు కలిసి పనులు చేసినట్లు.